-
Wat doet het lectoraat?
Het lectoraat Vormend Onderwijs (tot 1 jan 2013 het Lectoraat Morele Vorming) doet praktijkgericht onderzoek, ontwikkelt kennis en verzorgt lezingen, publicaties en cursussen op het gebied van Vormend Onderwijs.
Beroepsdomein
Het lectoraat ‘vormend onderwijs’ richt zich primair op het beroepsdomein leraar basisonderwijs en onderbouw voortgezet onderwijs, dat wil zeggen op het onderwijs aan kinderen in de leeftijd van 4 tot en met 16 jaar, alsmede de opleiding voor dit beroepsdomein in het HPO.
Institutionele inbedding
Het lectoraat is een onderdeel van de Educatieve Academie van de Gereformeerde Hogeschool Zwolle. Tevens vormt het samen met de beide andere aan de GH gevestigde lectoraten een onderzoekscentrum met als gezamenlijk thema ‘bezielde professionaliteit’. De GH benadrukt daarbij de hardheid (relevantie) van de zachte factoren voor de effectiviteit van professionals. Dit lectoraat betrekt dit uitgangspunt op het leraarschap en de opleiding voor dit beroepsdomein (PABO). Het nieuw te formeren lectoraat ‘Vormend onderwijs’ is een voortzetting van het lectoraat ‘Morele vorming’ dat tot 1 jan 2013 gevestigd is aan de Educatieve Academie.
Aanleiding en kennisdomein
In het onderwijs en in de debatten die over het onderwijs in Nederland gevoerd worden, lijken twee vertogen te domineren: een economisch vertoog en een bindingsvertoog. Het economisch vertoog ziet het onderwijs vooral als (rendabel en meetbaar) middel in de kenniseconomie; onderwijs wordt beschouwd als een voorbereiding op de arbeidsmarkt, met de nadruk op opbrengstgerichtheid en kernvakken als taal en rekenen. Het bindingsvertoog redeneert vanuit het maatschappelijk belang van het onderwijs als middel voor burgerschapsvorming en sociale cohesie van de samenleving, met veel aandacht voor kinderen die extra ondersteuning nodig hebben (bijv. passend onderwijs). Naast deze vertogen is er nog een derde vertoog te onderscheiden, dat echter minder dominant is als het om beleid en concrete vormgeving van het onderwijs gaat : het vormingsvertoog. In dit vertoog staat de intrinsieke waarde van onderwijs, leren en ontplooiing centraal. Het gaat er in het onderwijs dan om een bijdrage te leveren aan de persoonlijke ontwikkeling en algemene vorming van de leerling.
Deze vormende waarde van het onderwijs is recentelijk benadrukt in onder meer een rapport van de Onderwijsraad en staat bovendien op de kennisagenda van het ministerie van onderwijs.
Het lectoraat richt zich op deze vormende waarde van het onderwijs in het besef dat de drie kernaspecten van onderwijs die in de drie vertogen respectievelijk centraal staan, niet tegen elkaar uitgespeeld dienen te worden. De vraag is veeleer hoe bij alle aandacht voor kennis en meetbaarheid enerzijds, en sociale en maatschappelijke binding anderzijds, ook de vormende betekenis van het onderwijs voluit vorm kan krijgen in de dagelijkse onderwijspraktijk. Daarbij onderzoekt dit lectoraat ook de effectiviteit van vorming, weliswaar beseffend dat niet alles van waarde meetbaar is.
Visie
In onderwijs dat gericht is op vorming speelt de persoon van de leraar en de waarden waardoor hij of zij zich gedragen voelt, een cruciale rol. Goed onderwijs is afhankelijk van gemotiveerde leraren met passie voor hun vak, die staan voor en werken aan values based onderwijs. Naast instrumentele vakbekwaamheid hebben leraren (in opleiding) ook ‘Bildung’ nodig en dient de persoonlijke en professionele identiteit van de (toekomstige) leraar ontwikkeld te worden. Dit betekent tevens dat normatieve vragen per definitie meekomen in de professionaliteit van het leraarschap. In het begrip ‘normatieve professionaliteit’ wordt gehonoreerd dat normatieve vragen m.b.t. tot het professionele handelen en zelfverstaan altijd een rol spelen. Deze visie wordt ook benadrukt in de opleidingsvisie van de Educatieve Academie waarin het uitgangspunt genomen wordt in het ‘normatieve praktijkmodel’, dat mede ontleend is aan christelijk-filosofisch gedachtegoed uit de neo-calvinistische traditie.
Aandacht voor vorming is niet exclusief voor christelijk onderwijs maar sluit wel direct aan bij levensbeschouwelijke uitgangspunten en waarden die centraal staan in de visie van de Gereformeerde Hogeschool en haar partners uit het christelijk onderwijs. Het doel van christelijk onderwijs is niet alleen leerlingen/ studenten goed op te leiden voor samenleving en beroep, maar ze ook te leren hun leven en werk te zien in het perspectief van het koninkrijk van God. Het christelijke geloof biedt een bepaald perspectief op de vraag waartoe een mens gevormd wordt, namelijk vorming (Bildung) naar het beeld (Bild) van God zoals dat in Jezus Christus zichtbaar wordt.
Onderzoek
Het lectoraat richt zich op de vraag hoe de persoonlijke en de professionele identiteit van leraren en de mate waarin ze vormend onderwijs geven, bijdragen aan de kwaliteit van onderwijs, vooral de vormende betekenis van dat onderwijs. Daarbij zijn de volgende deelgebieden en onderzoeksvragen te onderscheiden.
1 Vormend onderwijs is onderwijs voor iedereen. Het is bovendien algemeen vormend en betreft dus geen eenzijdige vorming; alle talenten moeten aan bod komen. Het is tenslotte gericht op allen, dat wil zeggen ze heeft de algemene menselijkheid tot doel en dient niet slechts het persoonlijke belang (bijv. versterking van sociaal kapitaal, civil society, goed burgerschap, morele houding enz.). Het eerste cluster aan vragen betreft d einhoud en vormgeving van vormend onderwijs.
- Welke inhouden zijn kenmerkend voor vormingsgericht onderwijs?
- Hoe kunnen daarbij alle talenten van kinderen tot bloei komen?
- Welke vakgebieden of vakonderdelen zijn bij uitstek vormend?
- Vereist vormend onderwijs bepaalde keuzes in de leerstof?
- Welke onderwijskundige interventies versterken vormend onderwijs?
2 Naast de inhoud en vormgeving van het onderwijs speelt de persoon van de leraar een cruciale rol in de vorming van leerlingen.
- Welke persoonskenmerken zijn van belang bij vormend onderwijs?
- Op welke manier spelen waarden daarbij een rol?
- Hoe verhouden de persoonlijke identiteit, rolidentiteit en sociale identiteit zich daarbij tot elkaar?
- Wat is de relatie tussen de professionele rol en persoonlijkheidskenmerken?
- In hoeverre zien leerlingen de leraar als rolmodel?
- Wat is een rolmodel en in welke kenmerken komt het tot uitdrukking?
- Welke normatieve professionaliteit heeft de leraar nodig om zo goed mogelijk te kunnen handelen ten aanzien van identiteits- en levensvragen van leerlingen en de wijze waarop deze doorwerken in het leren in het algemeen?
3 In de derde plaats richt het lectoraat zich op vragen die betrekking hebben op de opbrengsten van vormend onderwijs. De waarde en opbrengsten van vorming zijn echter moeilijk empirisch vast te stellen, omdat bij vorming de nadruk juist ligt op synthese, op dat wat meer is dan de som van de delen, terwijl empirisch onderzoek veelal juist analytisch te werk gaat. Bovendien zijn effecten van vorming veelal pas na verloop van tijd zichtbaar. Toch zal het lectoraat trachten (deel)resultaten van vorming in beeld te brengen. Eventueel kan tevens langlopend onderzoek gestart worden waarin de ontwikkeling van leerlingen langdurig wordt gevolgd.
- Heeft de aandacht voor persoonlijke en vormende aspecten vanuit de persoon van de leraar een positief effect op de leeropbrengsten?
- Wat is de effectiviteit van rolmodelleren?
- In hoeverre zijn leerlingen tot betekenisverlening en levensoriëntatie gekomen door het onderwijs in verschillende vakken en domeinen?
Kennisontwikkeling op deze domeinen komt zowel de lerarenopleiding als het basis- en voortgezet onderwijs ten goede. Het onderzoek wordt daarom in nauwe samenwerking met de onderwijsvelden opgezet en de resultaten leiden tot innovaties van zowel opleiding als onderwijspraktijk.
-
Het lectoraat Vormend Onderwijs houdt zich op dit moment bezig met de volgende projecten:
Scan Vormend Onderwijs (PO)
Op basis van de inzichten die het lectoraat in de afgelopen jaren heeft verworven in de vorming van leerlingen, is er een scan Vormend Onderwijs ontwikkeld. Vorig jaar heeft er een pilot van deze scan gedraaid op een aantal scholen, aan de hand waarvan er nog wat kleine verbeteringen in zijn aangebracht. De scan is volledig digitaal en dus op afstand af te nemen. Als het team van een school de scan invult, krijgen zij een beeld van hoe het er bij hen op school voorstaat wat betreft de vorming van de leerlingen. Zit het team op een lijn wat betreft de aanpak van vorming? Welke vaardigheden zijn er in het team aanwezig en waarin willen jullie nog geschoold worden? Werkt vorming op allerlei gebieden in de school door? Wat heeft vorming met de identiteit van de school te maken? Naar aanleiding van de uitslag van de scan is het mogelijk om in een workshop of teamsessie met hulp van het lectoraat verder te gaan en te komen met vorming
Het lectoraat Morele Vorming hield zich tot 1 jan 2013 bezig met verschillende projecten. Hieronder een overzicht van de projecten.
De diepte in op de brede school
Aangemoedigd door beleid van landelijke en lokale overheden kiezen steeds meer basisscholen voor het concept ‘Brede school’. Het blijkt echter dat de inhoudelijke samenwerking tussen professionals van de partnerorganisaties in de praktijk moeizaam verloopt. Een belangrijke belemmering voor samenwerking is de onzekerheid of de ‘eigenheid’ van de eigen school of organisatie aanwezig én herkenbaar blijft in onderscheid van de andere partijen. Pedagogische medewerkers en managers van basisscholen, kinderopvang en welzijnsorganisaties die samen Brede scholen vormen, stellen zichzelf de vraag hoe en op welke basis te komen tot goede samenwerking. Deze vraag vormt de aanleiding voor het project ‘De diepte in op de Brede school’. Dit project startte in 2011. Lees hier meer over de uitkomsten van het onderzoek.
Onderzoek vorming voor de Onderwijsraad
In opdracht van de Onderwijsraad heeft het lectoraat een onderzoek uitgevoerd naar taakopvatting, praktijk, competenties, belemmeringen en behoeften van docenten betreffende vorming en persoonsontwikkeling. Het onderzoek is gedaan in het kader van een vraag van de Eerste Kamer der Staten-Generaal aan de Onderwijsraad om advies uit te brengen over het thema ‘vorming en persoonsontwikkeling in het onderwijs’. De Onderwijsraad heeft daartoe een verkenning uitgevoerd, waarvan het onderzoek dat is uitgevoerd door het lectoraat deel uitmaakt. Tevens zijn essays geschreven, waaronder een essay van Pieter Vos over vorming in het voortgezet onderwijs.
Moreel Competent
Hoe kunnen docenten in het voortgezet onderwijs vorm en inhoud geven aan hun moreel vormende taak? Wat is kenmerkend voor de moraliteit en leefwereld van leerlingen? Hoe kunnen leerlingen goed worden voorbereid op hun rol in de samenleving? Deze vragen stonden centraal in het tweejarig innovatieprogramma Moreel Competent, grotendeels gefinancierd door een RAAK-Publieksubsidie.
Docenten uit het VO en onderzoekers van het lectoraat zijn met elkaar aan de slag gegaan om de vier deelprojecten van het project uit te voeren. Lees hier meer over de opbrengsten: twee onderzoeksrapporten, twee boeken, acht leskaternen en 15 deugdenposters, en natuurlijk alle praktijkkennis die de scholen ten goede komt.
Waardenvol onderwijs
Dit project betreft een onderzoek naar waardenvol onderwijs bij tien leerkrachten uit het scholencluster vgpo Accretio te Zwolle. Het bevat zowel een literatuurverkenning en een schets van het theoretisch kader als ook een kwalitatief onderzoek in de vorm van logboekanalyses en diepte-interviews. Het onderzoek is uitgevoerd door kenniskringleden/ opleidingsdocenten (Stamhuis en Buchner) en heeft het karakter van ontwerp- en ontwikkelonderzoek. Het onderzoek ging gelijk op met training en kennisontwikkeling.
Waardenonderzoek hogeschool
Een onderzoek naar de beleving van waarden op een hogeschool. Voor dit onderzoekzijn diverse instrumenten gebruikt, varierend van vragenlijsten tot diepteinterviews en documentanalyses.
De persoonlijke missie van de leerkracht
In dit project is onderzoek uitgevoerd naar de persoonlijke missie van leerkrachten binnen een schoolvereniging in het primair onderwijs. Het onderzoek beoogt inzicht te krijgen in de door de onderzochten 'beleefde identiteit' van de school/ vereniging.
Goed opgevoed - Morele Vorming vo
Het lectoraat deed onderzoek op twee scholen voor voortgezet onderwijs. Kenniskringleden Gerrit van der Meulen en Marry Biemond onderzochten welke ideeen rond moreel denken en moreel gedrag leven bij leerlingen van VMBO (GT), klas 3 en 4, alsmede bij hun ouders en docenten.
Mores léren: morele vorming op de basisschool
Dit project was gericht op de samenwerking tussen school en ouders op het gebied van morele vorming. Wat moet volgens ouders op school worden uitgedragen, wat wil de school zelf overbrengen en wat vinden leerlingen eigenlijk belangrijk. Er zijn twee onderzoeksrapporten opgeleverd. Een verkorte versie is te downloaden op de HBO-kennisbank.
De school als morele gemeenschap
Het lectoraat doet momenteel onderzoek op twee scholen voor christelijk voortgezet onderwijs. Deelnemende scholen zijn het Driestarcollege in Gouda (reformatorisch) en het Greijdanuscollege in Zwolle (Gereformeerd).
Zo zijn onze manieren: burgerschap op de basisschool
In dit project is kennis over en een visie op burgerschap ontwikkeld. Ook hebben twee basisscholen concreet handen en voeten gegeven aan burgerschap en sociale integratie.
Peilingen in het po en vo
In 2006 zijn in het po en het vo verkennende onderzoeken uitgevoerd (gestructureerde interviews). De verkenning in het vo heeft gediend als basis voor de Raak-aanvraag Moreel competent. Klik hier voor de peiling in het vo en hier voor de peiling in het po.
-
Het lectoraat Morele Vorming organiseert regelmatig symposia. Op dit moment staan er geen symposia op de planning.
Klik hier voor informatie over eerder gehouden symposia.
-
Er verschijnen regelmatig publicaties van het lectoraat
Hieronder recentelijk verschenen publicaties in 2012-2013
Laar A. van - Pedagogiek in praktijk:, Buitenspel (november 2012).
Laar A. van - Pedagogiek in praktijk: Kortsluiting, jongeren aan het woord over de aansluiting met leraren (april 2012).
Oosterhuis-Stoit J. - SBM - De diepte in op brede scholen (januari-februari 2012-2013).
Hieronder een overzicht van publicaties die in 2011 zijn verschenen.
1. Wetenschappelijk/onderzoeksrapporten
2. Vakpublicaties/bijdragen aan onderwijsveld
1. Wetenschappelijk/onderzoeksrapporten
Muynck, A. de, Hegeman, J.H. & Vos, P.H. (Eds.). (2011). Bridging the Gap. Connecting Christian Faith and Professional Practice. Proceedings of the European Iapche-Conference 2009. Sioux Centre: Dordt Press.
Muynck, A. de, Hegeman, J.H. & Vos, P.H. (2011). Introduction. In A. de Muynck, J.H. Hegeman & P.H. Vos (Eds.). Bridging the Gap. Connecting Christian Faith and Professional Practice. Proceedings of the European Iapche-Conference 2009, pp. 5-10. Sioux Centre: Dordt Press.
Vos, P.H. (2011). What Really Matters in Connecting Faith and Professional Practice. Response to Stephan Holthaus. In A. de Muynck, J. Hegeman & P.H. Vos (Eds.), Bridging the Gap. Connecting Christian Faith and Professional Practice. Proceedings of the European Iapche-Conference 2009, pp. 49-52. Sioux Centre: Dordt Press.
Vos, P.H. (2011). After Duty. The Need for Virtue Ethics in Moral Formation. In A. de Muynck, J. Hegeman & P.H. Vos (Eds.). Bridging the Gap. Connecting Christian Faith and Professional Practice. Proceedings of the European Iapche-Conference 2009, pp. 143-157. Sioux Centre: Dordt Press.
Stamhuis, E. (2011). Leerkracht, wie ben je? Onderzoeksverslag Waardenvol Onderwijzen (verslag van een onderzoek onder leraren in het basisonderwijs naar de invulling van niet geplande ‘waarden’volle lesmomenten), Zwolle: lectoraat morele vorming. (Gepubliceerd op www.hbo-kennisbank.nl)
2. Vakpublicaties/bijdragen aan onderwijsveld
Jagt, W. van der & Vos, P.H. (red.) (2011). Moraal in het klaslokaal. De morele kwaliteit van het leraarschap (Dixit-reeks), Amsterdam: Buijten & Schipperheijn.
Vos, P.H. (2011). Inleiding: over moraal in het klaslokaal, in W. van der Jagt & P.H. Vos (red.), Moraal in het klaslokaal. De morele kwaliteit van het leraarschap (Dixit-reeks 6), pp. 10-23, Amsterdam: Buijten & Schipperheijn.
Vos, P.H. (2011). Morele vorming en deugdethiek, in W. van der Jagt & P.H. Vos (red.), Moraal in het klaslokaal. De morele kwaliteit van het leraarschap (Dixit-reeks 6), Amsterdam: Buijten & Schipperheijn.
Vos, P.H. (2011). Onderwijs als morele praktijk, in W. van der Jagt & P.H. Vos (red.), Moraal in het klaslokaal. De morele kwaliteit van het leraarschap (Dixit-reeks 6), pp. 39-51, Amsterdam: Buijten & Schipperheijn.
Stamhuis, E. (2011). De professionele identiteit van de leraar, in W. van der Jagt & P.H. Vos (red.), Moraal in het klaslokaal. De morele kwaliteit van het leraarschap (Dixit-reeks 6), pp. 52-67, Amsterdam: Buijten & Schipperheijn.
Jagt, W. van der (2011). De morele ontwikkeling, in W. van der Jagt & P.H. Vos (red.), Moraal in het klaslokaal. De morele kwaliteit van het leraarschap (Dixit-reeks 6), pp. 52-67, Amsterdam: Buijten & Schipperheijn.
Meester-Van Laar, A. (2011). Morele opvattingen van leerlingen in beeld, in W. van der Jagt & P.H. Vos (red.), Moraal in het klaslokaal. De morele kwaliteit van het leraarschap (Dixit-reeks 6), pp. 84-93, Amsterdam: Buijten & Schipperheijn.
Jagt, W. van der & G. van der Meulen (2011). Lesgeven rond morele vorming, in W. van der Jagt & P.H. Vos (red.), Moraal in het klaslokaal. De morele kwaliteit van het leraarschap (Dixit-reeks 6), pp. 94-109, Amsterdam: Buijten & Schipperheijn.
Biemond, M. (2011). De school als morele gemeenschap, in W. van der Jagt & P.H. Vos (red.), Moraal in het klaslokaal. De morele kwaliteit van het leraarschap (Dixit-reeks 6), pp. 138-152, Amsterdam: Buijten & Schipperheijn.
Vos, P.H. (2011). Oriëntatie voor het leven. Vorming in het voortgezet onderwijs, in: Onderwijsraad, Essays over vorming in het onderwijs, pp. 35-48. Den Haag: Onderwijsraad 2011.
Vos, P.H. (2011). A virtue-ethical approach to education, Reformed Academic 11 april 2011 (zie www.reformedacademic.blogspot.com)
Meulen, G. van der (2011). 'Aldus leden der kerk, nuttige burgers van de staat'. De opvattingen van Groen van Prinsterer over burgerschap, Transparant. Tijdschrift van de Vereniging van Christen-Historici 22 (3), 14-19.
Biemond, M., Gouwe-Dingemanse, E. van der & Meulen, G. van der (2011). Een waardevolle samenleving. Veranderende waarden van orthodox protestants-christelijke ouders en jongeren in vergelijking met islamitische gezinnen. In N. Broer e.a. (red.), Grenzeloze pedagogiek tussen wetenschap en praktijk, pp. 85-96, Gouda: uitgave Driestar educatief.
-
Workshops
Het lectoraat Morele Vorming kan lezingen en workshops verzorgen over morele vorming in het primair en voortgezet onderwijs. Voor enkele voorbeelden klik hier.
Neemt u voor meer informatie contact op met het secretariaat via lectoraatmv@gh.nl of tel nr. 038 - 425 55 42.
Materialen
Leskaternen Morele Vorming voor het VO
In het kader van het project Moreel Competent zijn katernen ontwikkeld voor leerlingen in het Voortgezet Onderwijs. Aan de katernen werkten diverse leerkrachten uit het VO mee. De katernen zijn geschikte handreikingen om in de klas meer aandacht te geven aan de morele vorming van leerlingen. In deze reeks zijn de volgende titels verschenen:
• Respect is een deugd: Voor de (w)aardigheid - leerlingkatern en lerarenhandreiking
• Groeien in deugden: Hoe wil je zijn? - leerlingkatern en lerarenhandreiking
• Verantwoordelijkheid is een deugd: Maatschappelijke stage - leerlingkatern, stageboek en lerarenhandreiking
• Maat is een deugd: De kunst van het genieten - leerlingkatern en lerarenhandreiking
• Vriendschap is een deugd: Van twee kanten - leerlingkatern en lerarenhandreiking
• Eerlijkheid is een deugd: Wie ben jij online? - leerlingkatern en lerarenhandreiking
• Liefde is een deugd: Liefde en seksualiteit - leerlingkatern en lerarenhandreiking
• Zorg voor milieu is een deugd: Afval in de natuur - leerlingkatern en lerarenhandreiking
Daarnaast zijn in deze reeks zijn vijftien prachtige posters opgeleverd waarop deugden worden afgebeeld en een aantal steekwoorden eveneens de essentie van een deugd weergeven. Ze kunnen erg mooi als illustratiemateriaal dienen bij de introductie van een deugd. In deze reeks zijn de volgende deugden op een poster afgebeeld:
barmhartigheid - eerlijkheid - geduld - matigheid - moed - naastenliefde - rechtvaardigheid - respect - toewijding - tolerantie - verantwoordelijkheid - verstandigheid - vriendschap - vrijgevigheid - zorgzaamheid
Downloaden materialen
Alle matarialen die ontwikkeld zijn in dit project mogen op eigen kosten gedrukt worden. Wilt u meer informatie of wilt u een katern of een poster bij ons bestellen? Neem dan contact op met het secretariaat van het lectoraat Morele Vorming via lectoraatmv@gh.nl